Izbor i priprema: C. Durdic

Ovaj dan obiljezava se u svijetu kao Dan ljudskih prava, u spomen na isti dan 1948, kada je Generalna skupstina Ujedinjenih nacija usvojila Univerzalnu deklaraciju o pravima covjeka, kojom je prvi put u istoriji covjecanstva priznato pravo svih ljudi na “zivot, slobodu i sigurnost…” Medunarodni Dan ljudskih prava obiljezava se od 1950. godine.

Na danasnji dan 1520. njemacki crkveni reformator Martin Luter spalio je javno u Vitenbergu bulu u kojoj mu je papa Lav X zaprijetio prokletstvom ako se u roku od 60 dana ne odrekne jeresi. U januaru 1521. Luter je ekskomuniciran iz rimokatolicke crkve.

1603 – Umro je engleski ljekar i fizicar Vilijam Gilbert, licni ljekar Elizabete I, prvi koji je uveo naziv za elektricitet. Njegovo djelo “O magnetima”, u kojem iznosi teoriju o Zemlji kao magnetu i magnetskim silama izmedu nebeskih tijela (1600), imalo je znacajan uticaj na razvoj nauke u XVII vijeku.

1848 – Luj Napoleon je nadmocnom vecinom od preko cetiri miliona glasova dobio izbore za predsjednika Francuske. Cetiri godine kasnije izveo je drzavni udar i proglasio se carem Napoleonom III.

1889 – U Carigradu je umro Mitar P. Plamenac, knjazevsko-crnogorski diplomatski otpravnik. Roden je 1852. u Boljevicima u Crmnici. Zavrsio je Pravni fakultet na Moskovskom univerzitetu, a po povratku iz Rusije imenovan je za sekretara Ministarstva inostranih djela na Cetinju. Ucestvovao je u crnogorsko-turskom ratu 1876/78 i odlikovan je Krstom Svetog Dorda IV stepena.

1896 – Umro je svedski industrijalac Alfred Nobel, pronalazac dinamita (1867) koji je bogatstvo steceno tim pronalaskom ulozio u osnivanje fondacije iz koje ce se dodjeljivati nagrade za vanredna dostignuca u razlicitim oblastima ljudskog djelovanja. Nobelove nagrade dodeljuje svake godine Kraljevska svedska akademija nauka na dan njegove smrti, a prvi put su dodijeljene 1901.

1915 – Nekoliko dana nakon posjete regenta Aleksandra Karadordevica Cetinju, kralj Nikola primio je sefa srpske vlade Nikolu Pasica, koji je zelio da ulije optimizam crnogorskom suverenu u sigurnu pobjedu saveznika. U tim trenucima Crna Gora je grcevito branila svoju teritoriju i gradila odstupnicu srpskoj vojsci. Nakon posjete unuka Aleksandra i Nikole Pasica, kralj Nikola se ponadao da ce saveznici promijeniti odnos prema Crnoj Gori i poslati joj materijalnu, a mozda i vojnu pomoc.

1918 – Da bi se pridobilo sto vise uglednih ljudi za odluke Podgoricke skupstine, organizovane protivno crnogorskom Ustavu i zakonima, vojvoda Stepa Stepanovic razgovarao je u Sarajevu sa serdarom Jankom Vukoticem, koji je bio interniran za vrijeme austrougarske okupacije. Vukotic se, po Stepanovicevom kazivanju, protivio ujedinjenju dok su dvije drzave bile pod okupacijom, ali je u osnovi prihvatio sve ono sto je uradeno u Crnoj Gori i svim srcem stavio svoje usluge na raspolaganje novoj drzavi, kojoj ce, kako je Stepanovic naveo, vjerno i odano sluziti, kao sto je sluzio svoju dotadasnju uzu otadzbinu Crnu Goru.

1944 – U Tivatskom zalivu potopljen je parobrod “Cetinje” na kome je, kako se pretpostavlja, stradalo blizu 250 putnika: civila, pripadnika partizanskih jedinica, zarobljenih njemackih vojnika i pripadnika italijanske partizanske divizije “Garibaldi”. Parobrod “Cetinje”, ciji je zapovjednik bio Bozo Paparele, naisao je na njemacku minu i potonuo. Posmrtni ostaci zrtava, medu kojima i petnaest italijanskih partizana, sahranjeni su u kolektivnoj grobnici u Donjoj Lastvi.

1964 – Nobelovu nagradu za mir dobio je Amerikanac Martin Luter King, borac za gradanska prava crnaca.

1979 – Srusen je hotel Grand na Cetinju, iako zasticen kao spomenik kulture. Stari hotel, koji je izdrzao udar katastrofalnog zemljotresa u aprilu iste godine, umjesto revitalizacije i rekonstrukcije osuden je na nestanak, cime je nepovratno izgubljen jedan znacajan segment istorijskog jezgra prijestonice.

1991 – Jugoslovenska narodna armija povukla se iz Zagreba i Hrvatske, ali su borbe izmedu Srba i hrvatskih snaga nastavljene.

1996 – Predsjednik Juzne Afrike Nelson Mandela potpisao je ustav kojim su svi gradani, bez obzira na rasu, izjednaceni pred zakonom, kao zavrsni cin u demontiranju sistema aparthejda u toj zemlji.

1998 – Medunarodni sud u Hagu za ratne zlocine na prostoru bivse Jugoslavije osudio je bosanskog Hrvata Antu Furundziju na 10 godina zatvora zbog mucenja i silovanja zatocenika u Bosanskom ratu. To je bila prva presuda kojom je silovanje oznaceno kao ratni zlocin.

2001 – U Pristini je konstituisana Skupstina Kosova, prva od dolaska medunarodnih snaga u pokrajinu u julu 1999. Za predsjednika je izabran Albanac Nedzat Daci, a predstavnici Srba Oliver Ivanovic i Gojko Savic postali su clanovi petoclanog vijeca Predsjednistva Skupstine.

2002 – Na granicnom prijelazu Konfin na Prevlaci izmedu Crne Gore i Hrvatske potpisan je protokol o privremenom rezimu za Prevlaku i juznu granicu izmedu Hrvatske i SRJ. Tim protokolom privremeno su uredeni medusobni odnosi vezani za prelazak granice, pogranicni rezim, demilitarizaciju i razminiranje, za policijske i carinske nadleznosti, te druga pitanja vazna za zivot ljudi na tom podrucju. Protokol su potpisali ministri inostranih poslova Hrvatske i SRJ Tonino Picula i Goran Svilanovic. Potpisivanju protokola pored jugoslovenskih, crnogorskih i hrvatskih predstavnika prisustvovali su i predstavnici misije Ujedinjenih nacija, koja se na Prevlaci nalazila od 1995.

2005 – U Montrealu je zavrsena konferencija Ujedinjenih nacija o klimatskim promjenama. Ucesnici konferencije postigli su dva dogovora o redukciji stetnih gasova i mjerama protiv globalnog zagrijavanja. Oba se odnose na nastavak Protokola iz Kjota kojim se sve industrijske zemlje obavezuju da smanje proizvodnju stetnih gasova do 2012. Protokol iz Kjota nijesu ratifikovale Sjedinjene Americke Drzave.

2006 – U 92. godini umro je cileanski diktator Augusto Pinoce. Pinoce je u krvavom pucu 11. septembra 1973. zbacio s vlasti demokratski izabranog predsjednika Salvadora Aljendea i vladao zemljom 17 godina. Pinoceovom smrcu iznevjerena je nada brojnih zrtava njegovog rezima da ce za zlocine biti izveden pred lice pravde.

2007 – Predsjednik Crne Gore Filip Vujanovic i predsjedavajuci Predsjednistva Bosne i Hercegovine Zeljko Komsic otvorili su u Podgorici ambasadu BIH. Za ambasadora je imenovan Branimir Jurkic.

2009 – Stupio je na snagu pravilnik o popuni, obuci i opremanju jedinica Vojske Crne Gore za medunarodne mirovne misije. Uz pravilnik o uslovima, Ministarstvo odbrane je utvrdilo i obrazac sertifikata koji ce svaki pripadnik koji uspjesno zavrsi obuku dobiti kao dokaz spremnosti za sprovodenje precizno definisanih zadataka u medunarodnim mirovnim misijama.

2011 – U 84. godini umro je nekadasnji predsjednik Skupstine Crne Gore Milutin Tanjevic. Tanjevic je bio i clan Predsjednistva Socijalisticke Republike Crne Gore, kao i republicki sekretar za unutrasnje poslove.

2012 – Povodom 70 godina Trinaestojulskog ustanka, crnogorskom ministru kulture Branislavu Micunovicu dodijeljena je spomen-medalja Saveza udruzenja boraca i antifasista Crne Gore (SUBNOR) za postovanje tradicije Narodnooslobodilacke borbe i uspjesnu saradnju sa SUBNOR-om. Micunovicu je nagradu urucio predsjednik SUBNOR-a Andrija Nikolic.

Na danasnji dan dogodilo se i sljedece:

1851 – Roden je americki knjizar Melvil Djui, koji je 1870. izradio prvu decimalnu klasifikaciju, sistem klasifikacija knjiga koji se primjenjuje u bibliotekama u cijelom svijetu.

1868 – Prvi semafori za regulisanje saobracaja u svijetu poceli su da rade u Londonu, na trgu ispred zgrade parlamenta Velike Britanije.

2008 – Premijerom filma “Gledaj me”, u reziji Marije Perovic, u velikom trgovackom centru “Delta siti” u Podgorici, otvoren je bioskop “Ster cinemas”, prvi te vrste u Crnoj Gori. Multipleks bioskop ima sest komfornih sala sa 1.073 mjesta, u kojima dnevno moze da se odrzi 30 projekcija.

2010 – Bivsi hrvatski premijer Ivo Sanader uhapsen je na autoputu u Austriji. Sanader je nakon ukidanja imuniteta dan ranije napustio Hrvatsku i za njim je raspisana medunarodna potjernica. Optuzen je za krivicna djela zloupotrebe polozaja i ovlascenja.