Nakon pada komunizma u Evropi, mnogi su sanjali o ujedinjenom i slobodnom kontinentu cija ce srz biti Evropska unija. Medutim, nakon tri decenije, politicki lideri zapadne Evrope koce prosirenje bloka iz straha da gradani istocne Evrope nisu spremni da prihvate liberalne vrijednosti. A u centralnoj i istocnoj Evropi, raste ozlojedenost prema zapadnoj Evropi zbog njenog odgovora na imigraciju i druga pitanja.

U knjizi “Svjetlo koje je iznevjerilo”, Ivan Krastev, sa beckog Instituta za humanisticke nauke i Stiven Holms sa njujorskog univerziteta, tvrde da je pad Berlinskog zida oznacio pocetak ere oponasanja, a ne “kraja istorije”. Kada su drzave centralne i istocne Evrope pocele da pokusavaju imitirati kulturu, vrijednosti i pravne okvire zapadne Evrope, oni koji su sanjali o slobodnoj i ujedinjenoj Evropi imali su puno razloga da se raduju.

Problem je u tome sto su milioni ljudi u tim zemljama shvatili da ako je cilj da postanu kao Njemci i Britanci, lakse je preseliti se u te drzave, nego prolaziti kroz bolni proces transformacije svojih drustava. Kao rezultat toga, svaki pet Bugarin – iz najliberalnijeg i najobrazovanijeg segmenta drustva – emigrirao je u zapadnu Evropu.

Krastev, bugarski emigrant i Holms, njujorski profesor prava, kazu da su oni koji su ostali sve vise uporedivali svoje sanse, ne sa sansama koje su imali njihovi roditelji nego srecna elita koja je presla da zivi zapadni san. To je dovelo do rasprostranjenih frustracija i ljutnje na postokomunisticke liberalne reformiste u centralnoj i istocnoj Evropi. Ne samo da zapadno orijentisane elite nisu ispunile nerealna ocekivanja o imitiranju Zapada, nego su takode omogucile masovni egzodus talenta.

Gradani koji su iskusili decenije komunizma, ocajnicki su zeljeli da imitiraju Zapad. Htjeli su da se pridruze zapadnim institucijama, ali su natjerani da se osjecaju inferiornim, Evropljanima drugog reda. Receno im je da ne postoji alternativa za neoliberalni socijalni i ekonomski model, dok period nakon finansijske krize 2008. nije donio brzu materijalnu korist koju su ocekivali i izazvala je “ogromnu ozlojedenost imitatora prema imitiranima”.
Evropa kojoj je Istok pokusao da se pridruzi nije bila Evropa koju su zamisljali iza Gvozdene zavjese: “Nestalo je konzervativno drustvo koje su zeljeli da imitiraju… zapadna ‘normalnost’ je znacila sekularizam, multikulturalizam i gej brakove.”

Kada je izbjeglicka kriza buknula 2015, pojacani su strahovi o demografskom istrebljenju medu stanovnistvom postkomunistickih drzava. Takve strepnje su stvorile idealni politicki ambijent za populisticke i nacionalisticke politicare.

“Dok je istok i dalje homogen i monoetnicki, Zapad je postao heterogen i multietnicki, kao rezultat onoga sto antiliberalni politicari smatraju nepromisljenom i samoubilackom politikom imigracije”, pisu Krastev i Holms. Kao rezultat toga, era oponasanja – uz precutno prihvatanje superiornosti Zapada, dosla je do presudnog kraja.

Sa druge strane, dok vlade bruje o imigraciji, stvarni problem je emigracija. Broj stanovnika istocne Evrope alarmantno pada zbog niske stope prirastaja i velike emigracije, posebno medu bolje obrazovanima.

Oko polovine Madara koji su zavrsili fakultet napustilo je zemlju u proteklih sest godina. Takav postdemokratski izbor ljudi koji “glasaju stopalima” je jos jedan od razlog zasto je jedno otvoreno drustvo izgubilo sjaj.

Mnogi su ocekivali da ce zivjeti kao gradani Beca ili Londona za pet godina, najvise deset.

“Ljudi su iznenada shvatili da ce u narednim godinama biti odluceno ko ce biti bogat a ko siromasan, ko ce imati vlast, a ko ne, ko ce biti marginalizovan, a ko u centru. I ko ce moci da osniva dinastije, a cija djeca ce patiti”, rekao je madarski sociolog Elemer Hankis.

Kapitalisticka buducnost je stigla, ali su benefiti i teret nejednako rasporedeni, navode Krastev i Holms.

Sirom centralne i istocne Evrope, mnoge demokratije koje su se pojavile po zavrsetku hladnog rata, transformisane su u rezime sklone zavjerama, pisu Krastev i Holms.

“U njima se politicka opozicija demonizuje, nevladini mediji, gradansko drustvo i nezavisni sudovi se ostavljaju bez uticaja, a suverenitet se mjeri rijesenoscu rukovodstva da se odupre pritisku da se prilagodi zapadnim idealima politickog pluralizma, transparentnosti vlade i tolerancije prema strancima, disidentima i manjinama.”

Autori navode da je u prvim godinama nakon 1989, liberalizam generalno povezivan sa idealima pojedinacnih sansi, slobode kretanja i putovanja, nekaznjavanja disidentstva, pristupa pravdi i odazivanja vlade na zahtjeve gradana. “Do 2010, verzije liberalizma centralne u istocne Evrope su neizbrisivo umrljane dvadesetogodisnjiim rastom socijalne nejednakosti, rasprostranjenom korupcijom i preraspodjelom javne imovine u ruke malog broja ljudi”.

Oni isticu da je ekonomska kriza 2008. stvorila duboko nepovjerenje u poslovne elite i “kazino kapitalizam” koji je zamalo unistio svjetski finansijski poredak.

Reputacija liberalizma u regionu nikad se nije oporavila nakon 2008. Finansijka kriza je u velikoj mjeri oslabila argumente za nastavak imitiranja kapitalizma u americkom stilu.

Povjerenje da je politicka ekonomija zapada model za buducnost covjecanstva povezivano je sa vjerovanjem da zapadne elite znaju sta rade. Odjednom je postalo ocigledno da ne znaju. Zato je 2008. imala tako razoran ideoloski, ne samo ekonomski efekat.